انتخاب بستر کشت مناسب؛ کلید اصلی افزایش رشد و تولید محصولات گلخانه‌ای

در کشت هیدروپونیک، انتخاب بستر مناسب یکی از عوامل کلیدی در موفقیت رشد گیاهان بدون خاک است. بستر کشت، نقش مهمی در تأمین آب، هوا و نگهداری مواد مغذی برای ریشه‌ها دارد. به طور کلی، بسترهای مورد استفاده در کشت بدون خاک را می‌توان به دو گروه اصلی تقسیم کرد: بسترهای معدنی و بسترهای آلی. هر یک از این گروه‌ها دارای ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاصی هستند که آن‌ها را برای کاربردهای خاص در گلخانه‌ها، مزارع هوشمند و سیستم‌های هیدروپونیک مناسب می‌کند. در این مقاله به بررسی جامع و دقیق انواع محیط‌های کشت مانند پرلایت، ورمیکولایت، پشم سنگ، کوکوپیت، پیت ماس، ماسه، لیکا و بسیاری دیگر خواهیم پرداخت تا به شما در انتخاب بهترین بستر برای گیاهانتان کمک کنیم.

دو گروه محیط کشت یا بستر متخلخل برای کشت هیدروپونیک بر اساس منشا آنها وجود دارد. که عبارتند از بستر کشت معدنی و بستر کشت آلی.

بستر کشت معدنی :

بستر کشت ماسه

ذرات ماسه‌ای مورد استفاده در بستر کشت باید قطری کمتر از ۲ میلی‌متر داشته باشند. هرچه قطر این ذرات کمتر باشد، قدرت نگهداری آب در بستر افزایش پیدا می‌کند.عمدتا به آسانی در مناطق صحرایی و رودخانه ها قابل دسترسی است. ماسه های رودخانه ای به خاطر عدم شوری ارجح تر است. مزیت اصلی ماسه و سنگریزه خالص، این است که به صورت ثابت مانده و حالت خود را از دست نمی دهد، لذا نیاز به تعویض سالانه بستر وجود ندارد، اما عیب بستر کشت ماسه بالا بودن وزن آن است. در حال حاضر ترکیب ماسه و پرلایت استفاده می شود.

بستر کشت سنگریزه

 بستر کشت سنگریزه بسیار ارزان است و همه جا در دسترس می باشد. ذرات بستر کشت سنگریزه عموما بین 2 تا 15 میلی متر است. قدرت نگهداری آب بستر کشت سنگریزه بسیار کم است و مواد غذایی به سرعت از دسترس ریشه خارج می شود. مخلوط 3 به 1 سنگریزه و ماسه محیط رشد خوبی برای ریشه گیاهان در محیط کشت بدون خاک فراهم می کند. البته سنگریزه و پرلیت نیز مناسب است.

بستر کشت پشم سنگ

در ابتدا برای عایق ابداع شد.

برای ساخت بستر کشت پشم سنگ، ابتدا تولیدکنندگان ترکیبی از سنگ آهک و کک را در دمای بالای ۱۵۰۰ درجه سانتی‌گراد ذوب می‌کنند. پس از آن، این مواد مذاب را به صورت الیاف یا رشته درمی‌آورند.

سپس، الیاف سرد شده را با استفاده از صمغ‌هایی مانند اوره یا مواد فرمول‌دار، به هم می‌چسبانند تا ساختاری پایدار به‌دست آید. در مرحله‌ی بعد، این رشته‌ها را با یک پوشش آب‌دوست که خاصیت مویان دارد، می‌پوشانند تا جذب و نگهداری آب در بستر افزایش یابد.

بستر پشم سنگ دارای خاصیت جذب آب 90% و هوای زیاد است وقابلیت تبادل کاتیونی ندارد و اثر کمی رو PH  محلول غذایی می گذارد.

بستر کشت پرلایت

پرلایت نوعی آلومینوسیلیکات بی‌اثر آتشفشانی است که سبک، جاذب رطوبت، نسبتاً خنثی و پایدار می‌باشد. این سنگ معدن پس از خرد شدن، در دمای حدود ۷۶۰ درجه سانتی‌گراد حرارت داده می‌شود.

در این دما، رطوبت درونی ذرات تبخیر شده و ساختار آن‌ها باز می‌شود. نتیجه این فرآیند، تشکیل دانه‌های کوچک، سبک و اسفنجی است که ویژگی‌های فیزیکی خاصی دارند.

تیمار حرارتی پرلایت باعث استریل شدن کامل آن شده و آن را به بستری مناسب برای کشت تبدیل می‌کند. این بستر دارای قدرت بافری است، اما ظرفیت تبادل کاتیونی پایینی دارد.

پرلایت می‌تواند آب را تا سه تا چهار برابر وزن خود جذب کرده و به تدریج آن را در اختیار ریشه گیاه قرار دهد. همچنین، با افزایش زهکشی و تهویه، محیط رشد مطلوب‌تری برای گیاه ایجاد می‌کند.

دانه‌بندی مناسب پرلایت برای استفاده در گلخانه‌ها، بین ۱ تا ۵ میلی‌متر است. با این حال، یکی از معایب اصلی پرلایت، دوام مکانیکی پایین آن است.

پس از دو تا سه سال استفاده، دانه‌های پرلایت متلاشی شده و به پودر نرم تبدیل می‌شوند. این فرسایش موجب فشردگی بستر و در نهایت، خفگی ریشه گیاه می‌شود.

البته با توجه به قیمت پایین پرلایت، می‌توان بستر کشت را به صورت دوره‌ای تعویض نمود تا از بروز این مشکل جلوگیری شود.

بستر کشت ورمی کولایت

بستر ورمی‌کولایت را با استفاده از دو ماده معدنی به نام‌های ورمی‌کولایت و بنتونیت تهیه می‌کنند.هنگامی که این مواد در دمای بالای 1000 درجه سانتی گراد و به مدت 10 تا 15 دقیقه حرارت می بینند، منبسط می شوند. این محصول وزن کمی دارد، ضدعفونی شده است و ظرفیت بالایی برای نگهداری آب و هوا دارد. بستر کشت ورمی کولایت دارای قابلیت بافری خوبی است یعنی در مقابل تغییر PH  مقاومت می کند ، قابلیت تبادل کاتیونی بالایی نیز دارد.

بستر کشت زئولیت

بر اساس گزارش جغرافیایی ایران، زئولیت از نظر فراوانی، دومین کانی بعد از کانی آهن می باشد و کلینوپتیلولیت با درصد زئولیتی بین 71 تا 95 درصد، فراوان ترین نوع زئولیت در ایران است. وزن مخصوص آن شبیه ماسه است. معمولا در ترکیب با سایر مواد و برای کشت هیدروپونیک توصیه می شود. بستر کشت زئولیت قدرت بالایی در جذب ئ از دست دادن آب و کاتیون ها دارند، بدون اینکه تغییر عمده ساختمان آنها رخ دهد.

بستر کشت پوکه معدنی

  پوکه یا تفاله معدنی یک سنگ آتشفشان متخلخل به رنگ قهوه ای است که می توان با اندازه های گوناگون آن را تهیه کرد. ویژگی فیزیکی پوکه معدنی عالی است. اما PH  آن می تواند تا حد زیادی تغییر کند و معمولا از 7 تا10 تغییر خواهد کرد.

بستر کشت رس بسط داده شده ( لیکا )

گلوله ها و دانه های حاصل از پرداخته شدن رس مرطوب به وسیله درجه حرارت های بالا ( حدود 1100 درجه سلسیوس ) می باشد. خلل و فرج بستر کشت رس بسط داده شده، درشت و بسته بوده و در نتیجه ظرفیت نگهداری آب آنها کم می باشد. PH  بستر کشت مذکور خنثی و حدود 7 است. ظرفیت تبادل این بستر کم بوده و به همین خاطر خاصیت شیمیایی خنثی دارد. ولی با توجه به روش تهیه و به خصوص کیفیت رس به کار برده شده گاهی از نظر شیمیایی فعال بوده و یون کلسیم آزاد می کند.

بستر کشت آلی :

بستر کشت تراشه چوب یا خاک اره درشت

  خاک اره، ذراتی بین 5/0تا 5/1 سانتی متر است. خاک اره چوب های سخت مثل اکالیپتوس باید قبل از استفاده پوسیده شود. برخی خاک اره ها نباید استفاده شود زیرا برای گیاه سمی است. خاک اره ها در طی رشد گیاه تجزیه می شود. همچنین ازت بستر کشت خاک اره کم است. ظرفیت تبادل کاتیونی این بستر کم است و میزان آب قابل دسترس گیاه در این بستر کم است.

بستر کشت پیت

پیت از بقایای پوسیده‌ی گیاهان تشکیل می‌شود که در شرایط غیرهوازی و در محیط‌های آبی تجزیه شده‌اند. پس از تکمیل فرآیند پوسیدگی، این مواد را خشک می‌کنند و سپس برای مصرف بسته‌بندی می‌نمایند. پیت به‌ طور کلی در سه نوع طبقه‌بندی می‌شود:

پیت ماس

از بقایای پوسیده خزه ها به خصوص نوعی خزه به نام اسفاگنوم به دست می آید. ده برابر وزن خود آب جذب می کند. بسیار اسیدی بوده ( بین 8/3 تا 8/4 ) و مقدار جزئی نیتروژن دارد.

پیت علف های خانواده گرامینه

این نوع پیت کمتر از نوع قبل اسیدی می باشد ( بین 5/4 تا 7 ).

پیت هوموسی

این نوع پیت عمدتاً از خزه‌ها و علف‌های خانواده گرامینه تشکیل می‌شود که در طول زمان پوسیده و روی هم انباشته شده‌اند . دارای 2 تا 5/3 درصد ازت و قدرت کمتری در جذب آب دارد.

بستر کشت کوکوپیت یا پیت نارگیل

پیت نارگیل که از فیبر نارگیل تهیه می شود دارای قابلیت نگهداری آب بالایی می باشد و حاوی مواد غذایی بالا و محیطی نسبتا اسیدی است. کوکوپیت دارای PH ایده آل بین 6 تا 5/6 بوده و موجب جذب متناسب مواد غذایی به ریشه خواهد شد.

بستر کشت پوست درختان  

شاید مهم ترین ماده آلی جایگزین پیت در حال حاضر، پوست درختان باشد.

کارخانه‌های چوب‌بری ابتدا با استفاده از ماشین‌های مخصوص، پوست درخت را از تنه جدا می‌کنند. سپس، این پوست‌ها را با آسیاب‌های چکشی خرد کرده و از الک‌های مناسب عبور می‌دهند.

بستر کشت سبوس برنج

پوست شلتوک یک محصول ثانویه از فرآیند برنج کوبی است که به راحتی در دسترس می باشد. در واقع پوسته شلتوک یک محصول زائد و بدون استفاده صنعتی می باشد.

به شما خواننده گرامی توصیه می کنیم مطلب روش های موثر برای حفاظت از گیاهان در برابر گرمای زیاد را مطالعه کنید!